اينان هم امامند هم امرا هم علما ، و قول ما داخل نيست در قول ايشان . پس اين متّفق عليه است ، و آن قول مختلف فيه . و قوله : * ( يَسْتَنْبِطُونَه ) * ، أى يتجسّسونه ، آنان كه تجسّس مىكنند فى قول ابن عبّاس و ابى العاليه ، و زجّاج گفت : معنى استنباط استخراج باشد ، و أنبط الماء اذا اخرجه ، قال الشاعر ( 1 ) : اذا قال قولا أنبط الماء فى الثّرى و اين سواديان عرب را براى آن نبيط خوانند كه ايشان چشمه‌هاى آب بيرون آرند [ 328 - پ ] ، قال المعرّي ( 2 ) : اين امرؤ القيس و القوافي اذ مال من تحته الغبيط استنبط العرب فى الموامي بعدك و استعرب النبيط و در « منهم » دو قول گفتند كه ضمير با كه راجع است : يكى آن كه راجع است با « اولى الامر » ، و دگر با فرقهء منافقان كه خبر مىپرسيدند . * ( وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ) * ، و اگر نه فضل و رحمت خداى بودى بر شما از تواتر و ترادف الطاف شما پسر و ( 3 ) شيطان شدى . * ( إِلَّا قَلِيلًا ) * ، مگر اندكى . خلاف كردند در رجوع اين استثناء كه با كه راجع است بر چهار قول : قولى آن است كه راجع با ضمير مخاطبان است ، من قوله : * ( لَاتَّبَعْتُمُ ) * ، كه در بر ( 4 ) اوست ، و اين اوليتر است براى آن كه ظاهر كلام اين است ، و تقدير اين است كه : الَّا قليلا منهم ( 5 ) . و قول دگر ابو على گفت : الَّا قليلا من الإتّباع ، يعنى همهء اتّباع شما شيطان را بودى مگر اتّباعى اندك كه آن نه شيطان را بودى . حسن بصرى و قتاده و فرّاء گفتند : استثناست از مستنبطان ، و تقدير آن كه : لعلمه الَّذين يستنبطونه منهم الَّا قليلا . چهارم عبد اللَّه عبّاس و ابن زيد و كسائي و فرّاء و مبرّد گفتند : أذاعوا به الَّا قليلا ، استثنا از « إذاعة » كردند ، و اين جمله اگر چه جايز است [ در رجوع ( 6 ) ] ( 7 ) إلى كلّ واحدة من هذه الجمل صلاحا خلاف نيست ، و لكن

--> ( 2 - 1 ) . تب شعر . ( 3 ) . مر : پيروى . ( 4 ) . آج ، لب : برابر . ( 5 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، مر : منكم . ( 6 ) . آج ، لب ، مر استثناء . ( 7 ) . اساس ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .